Phục hồi chức năng cho trẻ vẹo cổ do co cơ bẩm sinh: Điều trị sớm để đạt hiệu quả tối ưu

Vẹo cổ do co cơ bẩm sinh là một trong những bất thường cơ xương khớp thường gặp ở trẻ nhỏ. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, tình trạng này có thể gây hạn chế vận động cổ, biến dạng hộp sọ, mất cân đối khuôn mặt và ảnh hưởng đến sự phát triển vận động của trẻ. Tin vui là phần lớn trẻ có thể cải thiện tốt nhờ phục hồi chức năng nếu được can thiệp sớm. Vậy phục hồi chức năng cho trẻ bị vẹo cổ do co cơ bẩm sinh được thực hiện như thế nào và khi nào cần điều trị?

1. Phục hồi chức năng cho trẻ vẹo cổ do co cơ bẩm sinh dùng để làm gì?

1.1 Phục hồi chức năng là phương pháp điều trị nền tảng

Khác với nhiều người nghĩ rằng vẹo cổ chỉ là một vấn đề về tư thế, vẹo cổ do co cơ bẩm sinh là tình trạng cơ ức đòn chũm bị co rút hoặc xơ hóa khiến đầu trẻ nghiêng về một bên, trong khi cằm xoay sang phía đối diện. Tình trạng này thường xuất hiện ngay sau sinh hoặc được cha mẹ phát hiện trong vài tháng đầu đời.

Trong điều trị bệnh lý này, phục hồi chức năng (PHCN) đóng vai trò là phương pháp điều trị chính, giúp:

  • Cải thiện tầm vận động cổ.
  • Giảm co rút và xơ hóa cơ.
  • Khôi phục sự cân bằng giữa hai bên cơ cổ.
  • Hỗ trợ trẻ phát triển vận động bình thường.
  • Phòng ngừa biến dạng hộp sọ và khuôn mặt.
  • Giảm nguy cơ phải can thiệp bằng botulinum toxin hoặc phẫu thuật.

Theo tài liệu chuyên môn, nếu được điều trị đúng bằng vật lý trị liệu, khoảng 90–95% trẻ cải thiện trước 1 tuổi. Đặc biệt, khi bắt đầu phục hồi chức năng trước 6 tháng tuổi, tỷ lệ cải thiện có thể lên đến 97%.

1.2 Phục hồi chức năng được áp dụng cho đối tượng nào?

Bác sĩ Phục hồi chức năng sẽ chỉ định điều trị cho trẻ được chẩn đoán mắc vẹo cổ do co cơ bẩm sinh, bao gồm các thể:

  • Vẹo cổ do tư thế.
  • Vẹo cổ do co cơ.
  • Vẹo cổ có khối cơ ức đòn chũm (giả u cơ).

Trong đó, thể có khối cơ chiếm tỷ lệ cao nhất.

Mục tiêu của chương trình phục hồi chức năng là giúp trẻ lấy lại khả năng vận động cổ bình thường, đồng thời hạn chế những ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển của hệ cơ xương khớp.

1.3 Khi nào bác sĩ sẽ chỉ định phục hồi chức năng?

Theo tài liệu, khoảng 50% trường hợp được phát hiện trước 2 tháng tuổi, thường do cha mẹ nhận thấy đầu trẻ nghiêng bất thường hoặc trẻ khó xoay đầu về một bên. Sau khi chẩn đoán lâm sàng, trẻ sẽ được chuyển đến chuyên khoa Vật lý trị liệu – Phục hồi chức năng để điều trị.

Bác sĩ có thể chỉ định phục hồi chức năng khi trẻ có một hoặc nhiều biểu hiện sau:

  • Đầu nghiêng về một bên.
  • Cằm xoay sang phía đối diện.
  • Giảm khả năng xoay cổ.
  • Hạn chế nghiêng cổ.
  • Sờ thấy khối cơ vùng cổ.
  • Hai vai mất cân đối.
  • Có dấu hiệu đầu bẹt hoặc méo đầu.

Ngoài khám lâm sàng, trong một số trường hợp bác sĩ có thể chỉ định siêu âm vùng cổ để đánh giá kích thước khối u. 

1.4 Vì sao cần điều trị càng sớm càng tốt?

Nếu không được điều trị kịp thời, tình trạng co rút cơ kéo dài có thể dẫn đến nhiều biến chứng như:

  • Hạn chế vận động cổ kéo dài.
  • Xơ hóa cơ.
  • Biến dạng hộp sọ và khuôn mặt.
  • Vẹo cột sống do lệch trục.
  • Đau cổ.
  • Giảm khả năng kiểm soát tư thế.
  • Rối loạn chức năng tiền đình và định hướng cơ thể.

Chính vì vậy, các hướng dẫn chuyên môn đều nhấn mạnh rằng phát hiện sớm và bắt đầu phục hồi chức năng càng sớm thì tiên lượng càng tốt, đồng thời giúp giảm đáng kể khả năng phải điều trị bằng các phương pháp xâm lấn sau này.

2. Phương pháp phục hồi chức năng được thực hiện như thế nào?

Khác với các thủ thuật can thiệp hoặc phẫu thuật, phục hồi chức năng cho trẻ bị vẹo cổ do co cơ bẩm sinh là một chương trình điều trị toàn diện, kết hợp nhiều phương pháp nhằm cải thiện vận động, tăng sức mạnh cơ và hướng dẫn cha mẹ chăm sóc trẻ đúng cách.

Theo tài liệu, chương trình điều trị thường bao gồm:

  • Giáo dục và hướng dẫn cha mẹ.
  • Kéo giãn cơ bằng tay.
  • Các bài tập tăng sức mạnh cơ cổ.
  • Hướng dẫn bài tập tại nhà.
  • Theo dõi và đánh giá định kỳ.

2.1  Trẻ có cần gây mê hay gây tê không?

Không.

Phục hồi chức năng là phương pháp điều trị không xâm lấn, không cần gây mê hay gây tê. Các kỹ thuật chủ yếu là vận động trị liệu và kéo giãn cơ dưới sự hướng dẫn của kỹ thuật viên hoặc bác sĩ Phục hồi chức năng.

Trong quá trình tập, trẻ có thể chưa hợp tác do còn nhỏ. Vì vậy, chuyên viên thường kết hợp trò chơi, rung lắc nhẹ hoặc các hoạt động phù hợp để trẻ cảm thấy thoải mái hơn. Theo tài liệu, không nên để trẻ khóc trong lúc thực hiện kéo giãn cơ.

2.2  Một buổi tập kéo dài bao lâu?

Tài liệu không quy định thời lượng của toàn bộ buổi tập. Tuy nhiên, đối với bài tập kéo giãn cơ bằng tay, mỗi lần kéo giãn thường được giữ khoảng 10–30 giây, lặp lại 3–6 lần mỗi ngày, tùy theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên Phục hồi chức năng.

Ngoài thời gian tập tại cơ sở y tế, cha mẹ đóng vai trò quan trọng trong việc cần duy trì các bài tập và tư thế đúng cho trẻ tại nhà để đạt hiệu quả điều trị tối ưu.

3. Cần chuẩn bị gì trước khi thực hiện phục hồi chức năng?

Phục hồi chức năng cho trẻ bị vẹo cổ do co cơ bẩm sinh là phương pháp điều trị không xâm lấn, không cần phẫu thuật hay gây mê. Tuy nhiên, việc chuẩn bị tốt trước mỗi buổi tập sẽ giúp trẻ hợp tác hơn, tăng hiệu quả điều trị và hạn chế cảm giác khó chịu trong quá trình thực hiện.

3.1 Đưa trẻ đến khám và đánh giá trước khi bắt đầu điều trị

Trước khi xây dựng chương trình phục hồi chức năng, bác sĩ chuyên khoa sẽ khám lâm sàng nhằm xác định chính xác nguyên nhân gây vẹo cổ, đánh giá mức độ hạn chế vận động và phân loại mức độ bệnh theo thời điểm phát hiện. Các nội dung đánh giá thường bao gồm:

  • Đo tầm vận động chủ động và thụ động của cổ.
  • Sờ dọc cơ ức đòn chũm để phát hiện khối cơ hoặc tình trạng co rút.
  • Đánh giá hình dạng đầu, mặt và vai.
  • Khám thần kinh, thị giác và thính giác nhằm loại trừ các nguyên nhân khác gây vẹo cổ.
  • Đánh giá sức mạnh cơ cổ và khả năng giữ đầu thông qua các thang đo chức năng phù hợp.

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định siêu âm cơ vùng cổ hoặc chụp cộng hưởng từ (MRI) nếu nghi ngờ nguyên nhân khác ngoài vẹo cổ do co cơ bẩm sinh.

3.2 Trẻ không cần nhịn ăn hay thực hiện các xét nghiệm đặc biệt

Do phục hồi chức năng là phương pháp điều trị bảo tồn, không xâm lấn nên trẻ không cần nhịn ăn, không cần gây mê và cũng không phải thực hiện các xét nghiệm thường quy trước mỗi buổi tập. Đây là ưu điểm giúp việc điều trị có thể được triển khai sớm ngay sau khi có chẩn đoán.

3.3 Không tự ý sử dụng hoặc ngưng thuốc

Tài liệu không đề cập đến việc phải ngưng hoặc sử dụng thuốc trước khi tập phục hồi chức năng. Vì vậy, cha mẹ cần:

  • Thông báo cho bác sĩ nếu trẻ đang điều trị bệnh lý khác hoặc đang dùng thuốc.
  • Không tự ý sử dụng thuốc giảm đau, thuốc giãn cơ hoặc các sản phẩm hỗ trợ khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

3.4 Chuẩn bị tâm lý cho cả trẻ và cha mẹ

Sự hợp tác của gia đình đóng vai trò rất quan trọng trong thành công của chương trình điều trị. Nhiều cha mẹ lo lắng khi thấy trẻ khó chịu hoặc quấy khóc trong quá trình tập. Tuy nhiên, theo hướng dẫn chuyên môn, các bài tập cần được thực hiện nhẹ nhàng và không nên để trẻ khóc kéo dài. Kỹ thuật viên thường kết hợp trò chơi, rung nhẹ hoặc các hình thức thu hút sự chú ý để giúp trẻ cảm thấy thoải mái hơn trong khi kéo giãn cơ.

Bên cạnh đó, cha mẹ cũng sẽ được hướng dẫn cách:

  • Bế trẻ đúng tư thế.
  • Đặt tư thế ngủ và tư thế sinh hoạt phù hợp.
  • Khuyến khích trẻ chủ động xoay đầu về phía hạn chế vận động.
  • Thực hiện các bài tập tại nhà đúng kỹ thuật.
  • Duy trì thời gian Tummy Time phù hợp với độ tuổi của trẻ.

3.5 Người nhà nên đồng hành trong suốt quá trình điều trị

Không giống nhiều phương pháp điều trị khác chỉ được thực hiện tại cơ sở y tế, phục hồi chức năng cho trẻ bị vẹo cổ do co cơ bẩm sinh đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhân viên y tế và gia đình. Sau khi được hướng dẫn, cha mẹ sẽ tiếp tục hỗ trợ trẻ tập luyện tại nhà theo đúng chương trình điều trị, đồng thời đưa trẻ tái khám định kỳ để bác sĩ đánh giá tiến triển và điều chỉnh kế hoạch tập luyện khi cần thiết. Điều này góp phần nâng cao hiệu quả điều trị và giúp trẻ phục hồi vận động tốt hơn.

4. Sau khi thực hiện phục hồi chức năng cần theo dõi gì?

Phục hồi chức năng cho trẻ bị vẹo cổ do co cơ bẩm sinh là quá trình điều trị kéo dài, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ, kỹ thuật viên và gia đình. Sau mỗi buổi tập, việc theo dõi sát tình trạng của trẻ sẽ giúp đánh giá hiệu quả điều trị, kịp thời điều chỉnh chương trình tập luyện và phát hiện những dấu hiệu bất thường nếu có.

4.1 Những biểu hiện bình thường sau khi tập

Sau buổi phục hồi chức năng, trẻ có thể xuất hiện một số biểu hiện hoàn toàn bình thường như:

  • Hơi mệt hoặc buồn ngủ sau khi vận động.
  • Khó chịu nhẹ trong lúc thực hiện các động tác kéo giãn cơ.
  • Quấy khóc trong thời gian ngắn do chưa quen với các bài tập.

Theo hướng dẫn trong tài liệu, các bài tập kéo giãn cần được thực hiện nhẹ nhàng, kết hợp trò chơi hoặc các hoạt động phù hợp để trẻ cảm thấy thoải mái. 

Nếu sau khi nghỉ ngơi, trẻ nhanh chóng trở lại trạng thái sinh hoạt bình thường thì cha mẹ không cần quá lo lắng.

4.2 Theo dõi hiệu quả điều trị qua từng giai đoạn

Hiệu quả phục hồi chức năng không chỉ được đánh giá sau một buổi tập mà cần theo dõi trong suốt quá trình điều trị. Mỗi lần tái khám, bác sĩ sẽ đánh giá:

  • Tầm vận động chủ động và thụ động của cổ.
  • Mức độ nghiêng đầu và xoay cổ.
  • Sức mạnh các nhóm cơ vùng cổ.
  • Khả năng giữ đầu và kiểm soát tư thế.
  • Sự cải thiện về hình dạng đầu và khuôn mặt.
  • Mức độ hợp tác và tiến bộ của trẻ trong các hoạt động vận động phù hợp với lứa tuổi.

Ngoài ra, bác sĩ có thể sử dụng các công cụ đo lường như đo tầm vận động cổ (ROM) và Thang đo chức năng cơ cổ (Muscle Function Scale) để theo dõi tiến triển và điều chỉnh chương trình điều trị khi cần thiết.

4.3 Những dấu hiệu cần báo ngay cho bác sĩ

Trong quá trình điều trị, nếu cha mẹ nhận thấy trẻ có một trong các biểu hiện sau, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá lại:

  • Đầu vẫn nghiêng nhiều hoặc tình trạng ngày càng nặng hơn.
  • Khả năng xoay cổ không cải thiện sau một thời gian tập luyện.
  • Xuất hiện hoặc tăng kích thước khối cơ vùng cổ.
  • Trẻ đau nhiều khi cử động cổ hoặc không chịu vận động cổ.
  • Có các dấu hiệu bất thường về thần kinh, thị giác hoặc thính giác.
  • Chương trình phục hồi chức năng không mang lại tiến triển như mong đợi.

Theo tài liệu, những trường hợp có theo dõi mắt kém, trương lực cơ bất thường hoặc đáp ứng điều trị kém được xem là các “red flags, cần được chuyển lên tuyến chuyên sâu để loại trừ những nguyên nhân khác ngoài vẹo cổ do co cơ bẩm sinh.

4.4 Thời gian hồi phục dự kiến

Thời gian điều trị ở mỗi trẻ sẽ khác nhau, phụ thuộc vào:

  • Tuổi bắt đầu điều trị.
  • Mức độ co rút cơ.
  • Khả năng đáp ứng với phục hồi chức năng.
  • Sự tuân thủ tập luyện tại nhà.

Theo hướng dẫn chuyên môn, phát hiện và điều trị càng sớm thì tiên lượng càng tốt. Khoảng 90–95% trẻ có thể cải thiện trước 1 tuổi nếu được điều trị đúng, và nếu bắt đầu phục hồi chức năng trước 6 tháng tuổi, tỷ lệ cải thiện có thể đạt khoảng 97%.

4.5 Trẻ có cần nằm viện không?

Đa số trẻ không cần nhập viện để phục hồi chức năng. Sau khi được bác sĩ hoặc kỹ thuật viên hướng dẫn, trẻ có thể trở về nhà ngay trong ngày và tiếp tục thực hiện các bài tập theo chương trình đã được xây dựng.

Tuy nhiên, việc tái khám đúng lịch là rất quan trọng để bác sĩ:

  • Đánh giá tiến triển của trẻ.
  • Điều chỉnh cường độ và nội dung bài tập khi cần.
  • Hướng dẫn thêm cho cha mẹ về tư thế, cách bế trẻ, Tummy Time và các bài tập tại nhà nhằm duy trì hiệu quả điều trị lâu dài.

Lưu ý: Thành công của phục hồi chức năng không chỉ phụ thuộc vào các buổi tập tại bệnh viện mà còn phụ thuộc rất lớn vào sự kiên trì của gia đình trong việc duy trì các bài tập và tư thế đúng mỗi ngày. Sự phối hợp chặt chẽ giữa cha mẹ và đội ngũ Phục hồi chức năng sẽ giúp trẻ đạt được kết quả điều trị tối ưu và hạn chế nguy cơ phải can thiệp bằng các phương pháp xâm lấn sau này.

5. Lưu ý quan trọng và những rủi ro có thể gặp

Phục hồi chức năng cho trẻ bị vẹo cổ do co cơ bẩm sinh là phương pháp điều trị an toàn, không xâm lấn và được khuyến cáo là lựa chọn đầu tay. Tuy nhiên, để đạt hiệu quả tối ưu, cha mẹ cần tuân thủ đúng hướng dẫn của bác sĩ và đưa trẻ tái khám định kỳ trong suốt quá trình điều trị.

5.1 Những lưu ý quan trọng trong quá trình phục hồi chức năng

Điều trị vẹo cổ do co cơ bẩm sinh không chỉ diễn ra tại cơ sở y tế mà còn phụ thuộc rất lớn vào việc tập luyện và chăm sóc tại nhà. Cha mẹ cần lưu ý:

  • Thực hiện đầy đủ các bài tập theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên Phục hồi chức năng.
  • Duy trì các bài tập kéo giãn và tăng cường sức mạnh cơ cổ đúng kỹ thuật.
  • Thường xuyên thay đổi tư thế nằm, bế và cho trẻ bú để khuyến khích trẻ xoay đầu về phía hạn chế vận động.
  • Không tự ý ngừng tập khi thấy trẻ đã cải thiện vì nguy cơ tái phát hoặc phục hồi chưa hoàn toàn vẫn có thể xảy ra.

5.2 Có biến chứng hay rủi ro nào không?

Bản thân phương pháp phục hồi chức năng hầu như không gây biến chứng nghiêm trọng nếu được thực hiện đúng kỹ thuật. Tuy nhiên, trong quá trình tập luyện, trẻ có thể:

  • Quấy khóc hoặc khó chịu khi mới bắt đầu kéo giãn cơ.
  • Mệt nhẹ sau buổi tập.
  • Chưa hợp tác do còn nhỏ.

Theo hướng dẫn chuyên môn, không nên ép trẻ tập khi khóc kéo dài. Thay vào đó, kỹ thuật viên sẽ kết hợp trò chơi, đồ chơi hoặc các hoạt động phù hợp để trẻ cảm thấy thoải mái hơn trong quá trình điều trị.

5.3 Điều gì xảy ra nếu không điều trị sớm?

Nếu bỏ lỡ “giai đoạn vàng” điều trị, tình trạng co rút cơ có thể tiến triển và dẫn đến nhiều hậu quả lâu dài như:

  • Xơ hóa cơ ức đòn chũm.
  • Hạn chế vận động cổ kéo dài.
  • Đầu bẹt hoặc méo đầu.
  • Bất đối xứng khuôn mặt.
  • Lệch trục cột sống, có thể dẫn đến vẹo cột sống.
  • Đau cổ và giảm khả năng kiểm soát tư thế.
  • Ảnh hưởng đến chức năng tiền đình và định hướng cơ thể.

Chính vì vậy, việc phát hiện và can thiệp sớm có ý nghĩa quyết định đối với kết quả điều trị.

5.4 Phục hồi chức năng có hiệu quả không?

Theo nội dung bài giảng, khi được điều trị đúng bằng vật lý trị liệu:

  • Khoảng 90–95% trẻ cải thiện trước 1 tuổi.
  • Nếu bắt đầu điều trị trước 6 tháng tuổi, tỷ lệ cải thiện có thể đạt 97%.

Đây là một trong những bệnh lý có tiên lượng rất tốt nếu được phát hiện sớm và tuân thủ chương trình phục hồi chức năng.

6. Có phương pháp nào khác thay thế phục hồi chức năng không?

Phục hồi chức năng vẫn là phương pháp điều trị đầu tay đối với hầu hết trẻ bị vẹo cổ do co cơ bẩm sinh. Tuy nhiên, trong một số trường hợp đặc biệt, bác sĩ có thể cân nhắc các phương pháp điều trị khác nếu điều trị bảo tồn không mang lại hiệu quả.

6.1 Tiêm Botulinum toxin

Botulinum toxin có thể được chỉ định nhằm giảm tình trạng co cứng cơ ở những trường hợp đáp ứng kém với chương trình phục hồi chức năng. Việc chỉ định cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá kỹ lưỡng và không áp dụng thường quy cho tất cả bệnh nhân.

6.2 Phẫu thuật kéo dài cơ

Phẫu thuật chỉ được xem xét khi:

  • Điều trị bảo tồn không cải thiện sau khoảng 6 tháng.
  • Góc nghiêng hoặc xoay cổ vẫn giảm trên 15°.
  • Còn tồn tại dải cơ căng hoặc khối cơ ức đòn chũm.
  • Tình trạng co rút ảnh hưởng đáng kể đến chức năng vận động và sự phát triển của trẻ.

Các kỹ thuật phẫu thuật có thể bao gồm kéo dài một đầu hoặc hai đầu cơ ức đòn chũm, tạo hình chữ Z hoặc cắt cơ trong những trường hợp nặng. Sau phẫu thuật, trẻ vẫn cần tiếp tục chương trình phục hồi chức năng để duy trì tầm vận động và phòng ngừa tái phát.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Trẻ bị vẹo cổ do co cơ bẩm sinh có tự khỏi không?

Phần lớn trẻ cần được can thiệp phục hồi chức năng. Nếu không điều trị, bệnh có thể gây biến dạng sọ mặt, hạn chế vận động cổ và ảnh hưởng đến sự phát triển vận động.

2. Khi nào nên đưa trẻ đi khám?

Ngay khi cha mẹ nhận thấy đầu trẻ thường xuyên nghiêng về một bên, khó xoay cổ hoặc sờ thấy khối cơ vùng cổ. Phát hiện càng sớm thì hiệu quả điều trị càng cao.

3. Phục hồi chức năng có đau không?

Đây là phương pháp không xâm lấn. Trẻ có thể hơi khó chịu trong một số động tác kéo giãn, nhưng các bài tập được thực hiện nhẹ nhàng và phù hợp với khả năng của từng trẻ.

4. Điều trị kéo dài trong bao lâu?

Thời gian điều trị phụ thuộc vào mức độ bệnh, tuổi bắt đầu can thiệp và sự tuân thủ tập luyện tại nhà. Bác sĩ sẽ đánh giá định kỳ để điều chỉnh chương trình phục hồi chức năng phù hợp.

5. Khi nào cần phẫu thuật?

Phẫu thuật chỉ được cân nhắc khi điều trị bảo tồn không hiệu quả, tình trạng co rút cơ vẫn còn rõ hoặc trẻ bị hạn chế vận động đáng kể sau một thời gian điều trị.

Bài viết được tham vấn bởi: BS Lê Chí Hưng  

Đơn vị PHCN & Y học cổ truyền – Bệnh viện Đa khoa Hồng Hưng

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế (2014). Phục hồi chức năng cho trẻ bị xơ hóa cơ ức đòn chũm. Quyết định 3109/QĐ-BYT, trang 11.
  2.  Bộ Y tế (2025). Kỹ thuật kéo dãn cho trẻ em bị vẹo cổ do xơ cơ ức đòn chũm. Quyết định 3553/QĐ-BYT, trang 525.
  3. American Physical Therapy Association (APTA). Clinical Practice Guideline for Congenital Muscular Torticollis (2024). (Được trích dẫn trong tài liệu nguồn).

 

Theo dõi Fanpage Sống khỏe cùng Hồng Hưng để cập nhật kiến thức y khoa bổ ích.

Để được tư vấn cụ thể hoặc đăng ký thăm khám, Quý khách hàng có thể liên hệ:

———————————————————————–

BỆNH VIỆN ĐA KHOA HỒNG HƯNG

82 Phạm Văn Đồng, Hiệp Long, Thanh Điền, Tây Ninh